Diri Fay ve Paleosismoloji Araştırmaları

Depremler, yerkabuğunda meydana gelen jeolojik süreçlerin bir sonucu olarak ortaya çıkan doğal afetlerdir. Türkiye, jeolojik konumu ve aktif tektonik yapısı nedeniyle dünyada depremlerin yoğun olarak yaşandığı ülkelerden biridir. Anadolu'nun farklı bölgelerinde tarihsel ve aletsel dönemde meydana gelen çok sayıdaki yıkıcı deprem, deprem kaynaklarının ve özellikle deprem üretme potansiyeline sahip diri fayların araştırılmasını ülkemiz açısından önemli bir bilimsel ve toplumsal gereklilik haline getirmiştir. Bu nedenle MTA Genel Müdürlüğü, kuruluşundan itibaren Türkiye'nin jeolojik yapısının araştırılması kapsamında depremler, aktif tektonik ve deprem kaynağı olan diri faylar konusunda çalışmalar yürütmektedir.

MTA'nın 1935 yılında kuruluşundan 1970'li yılların ortalarına kadar gerçekleştirdiği deprem araştırmaları daha çok meydana gelen depremler sonrasında yapılan saha çalışmaları şeklinde yürütülmüş; deprem hasarlarının dağılımı, yüzeyde meydana gelen deformasyonlar, faylanma izleri ve depremin jeolojik etkileri araştırılmıştır. 1975 yılından itibaren ise deprem araştırmaları daha sistematik bir nitelik kazanmış, neotektonik araştırmalar ile deprem kaynağı olan diri fayların belirlenmesi ve bunların deprem üretme potansiyellerinin ortaya konulmasına yönelik çalışmalar başlatılmıştır. Bu kapsamda yürütülen Türkiye Diri Fayları ve Depremsellikleri Projesi ile ülke genelinde deprem kaynağı olarak değerlendirilebilecek fayların belirlenmesi ve haritalanması amaçlanmış, on yılı aşan çalışmalar sonucunda Türkiye'nin deprem kaynaklarını tanımlayan rapor ve haritalar hazırlanmış ve 1987 yılında yayımlanmıştır. Bu çalışmaların devamında elde edilen bilgi ve verilerin bütünleştirilmesiyle Türkiye Diri Fay Haritası 1992 yılında yayımlanmıştır.

1992 yılında yayımlanan Türkiye Diri Fay Haritası, o dönemde Türkiye'deki deprem kaynaklarının bir arada değerlendirildiği en kapsamlı çalışmalardan biri olmuş ve uzun yıllar boyunca deprem tehlikesi araştırmalarının temel başvuru kaynaklarından biri olarak kullanılmıştır. Harita, deprem tehlike analizlerinin yanı sıra çeşitli ölçeklerdeki planlama çalışmalarına da temel oluşturmuş, 1996 yılında yürürlüğe konulan Türkiye Deprem Bölgeleri Haritası ve ilgili yönetmeliklerin hazırlanmasında deprem kaynak zonlarının belirlenmesine yönelik önemli bir veri kaynağı olarak kullanılmıştır. 1992–1999 yılları arasında ise mevcut diri fay bilgilerindeki eksikliklerin giderilmesi ve belirlenen fayların daha ayrıntılı araştırılması amacıyla çeşitli jeolojik araştırma projeleri yürütülmüş, özellikle Doğu Anadolu Fayı ve Kuzey Anadolu Fayı boyunca ayrıntılı arazi verileri toplanmıştır. Bunun yanında TÜBİTAK organizasyonunda yürütülen Ulusal Deniz Jeolojisi Programı kapsamında Marmara Denizi'nin güneyi ve doğusunda ayrıntılı deniz jeolojisi ve diri fay araştırmaları gerçekleştirilmiştir.

17 Ağustos 1999 İzmit ve 12 Kasım 1999 Düzce depremleri, Kuzey Anadolu Fay Zonu'nun özellikle Marmara Denizi içerisindeki kesimlerinin oluşturduğu deprem tehlikesini bir kez daha ortaya koymuş ve bu gelişmeler sonrasında MTA Genel Müdürlüğü Jeoloji Etütleri Dairesi Başkanlığı tarafından Marmara Bölgesi'ne yönelik özel bir araştırma programı başlatılmıştır. 2000 yılından itibaren kara ve deniz alanlarında yürütülen bu çalışmalarla bölgedeki deprem kaynaklarının ayrıntılı olarak belirlenmesi ve olası bir depreme hazırlık amacıyla yapılacak deprem tehlikesi ve risk çalışmalarında kullanılabilecek temel jeolojik bilgilerin üretilmesi hedeflenmiştir.

Türkiye'nin diri faylarına ilişkin bilimsel bilgi birikiminin artması ve 1992 tarihli haritanın hazırlanmasından sonra yeni verilerin elde edilmesi üzerine 2004 yılında Türkiye Diri Fay Haritasının Güncellenmesi ve Diri Fay Veri Tabanı Oluşturulması Projesi başlatılmış ve proje 2011 yılında tamamlanmıştır. Bu proje kapsamında Türkiye'nin kara alanlarında diri faylar 1:25.000 ölçeğinde ayrıntılı olarak haritalanmış, elde edilen veriler kullanılarak ulusal ölçekte bir diri fay veri tabanı oluşturulmuş ve sonuçlar 1:250.000 ve 1:1.000.000 ölçekli haritalar halinde kullanıma sunulmuştur. Böylece Türkiye'nin diri faylarına ilişkin bilgilerin sistematik biçimde sayısallaştırılması ve farklı ölçeklerdeki deprem tehlikesi ve planlama çalışmalarında kullanılabilmesi yönünde önemli bir adım atılmıştır.

Diri fayların günümüzdeki konumlarının ve geometrilerinin belirlenmesinin yanı sıra, geçmişte meydana getirdikleri depremlerin davranışlarının ortaya konulması, gelecekteki deprem tehlikesinin değerlendirilmesi açısından büyük önem taşımaktadır. Bu anlayış doğrultusunda 2012 yılında Türkiye Paleosismoloji Araştırmaları Projesi başlatılmıştır. Proje kapsamında Türkiye'deki diri fayların yakın jeolojik geçmişteki deprem davranışlarının belirlenmesine yönelik paleosismolojik çalışmalar yürütülmüş; faylar üzerinde hendekler açılarak geçmiş depremlerin oluş zamanları, deprem tekrarlanma aralıkları, fayların kayma hızları, yüzey kırığı uzunlukları, deprem büyüklükleri ve benzeri parametreler araştırılmıştır. 2012–2025 yılları arasında yürütülen çalışmalar kapsamında toplam 240 fay ve fay segmenti üzerinde paleosismolojik araştırma gerçekleştirilmiştir. Bu çalışmalar sonucunda elde edilen veriler, Türkiye'deki diri fayların deprem davranışlarının anlaşılması ve deprem tehlike analizlerinde kullanılabilecek temel jeolojik girdilerin oluşturulması açısından önemli bir bilgi birikimi sağlamıştır.

Bu süreçte MTA tarafından yürütülen deprem araştırmaları, ulusal ölçekte hazırlanan afet ve deprem politikaları kapsamında da sürdürülmüştür. Ulusal Deprem Stratejisi ve Eylem Planı (UDSEP-2023) kapsamında MTA Genel Müdürlüğüne verilen görevler doğrultusunda paleosismoloji, sismotektonik, ve deprem tehlikesi araştırmaları devam edilmiştir.

2022 yılında ise AFAD koordinasyonunda hazırlanan Türkiye Afet Risk Azaltma Planı (TARAP) yürürlüğe girmiş ve MTA'nın deprem zararlarının azaltılmasına yönelik jeolojik bilgi üretimi kapsamındaki çalışmaları bu çerçevede de sürdürülmüştür.

MTA'nın diri fay ve paleosismoloji araştırmalarında elde ettiği bilgi ve deneyim, ulusal ölçekte yürütülen TÜBİTAK KAMAG-1007 projelerine de önemli katkılar sağlamıştır. Türkiye'nin önemli deprem kaynaklarının paleosismolojik özelliklerinin ortaya konulmasını amaçlayan bu çalışmalar kapsamında çok sayıda fay ve fay segmenti üzerinde ayrıntılı araştırmalar gerçekleştirilmiş, MTA çok sayıda fayın araştırılmasında sorumluluk üstlenmiştir. Bu çalışmalarla farklı kurumlar tarafından üretilen paleosismolojik verilerin ortak bir bilimsel çerçevede değerlendirilmesi ve Türkiye'nin deprem tehlikesinin belirlenmesine yönelik ulusal veri altyapısının güçlendirilmesi amaçlanmıştır.

MTA'nın uzun yıllara dayanan deprem araştırmaları açısından 2020 Elazığ-Sivrice ve 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremleri önemli dönüm noktaları olmuştur. 24 Ocak 2020 Elazığ-Sivrice Depremi sonrasında bölgede gerçekleştirilen aktif tektonik çalışmalarla deprem kaynak fayına ilişkin yüzey kırığı verileri değerlendirilmiş, deprem sırasında meydana gelen deformasyonlar ve faylanma özellikleri ayrıntılı olarak araştırılmıştır. 6 Şubat 2023 tarihinde meydana gelen Kahramanmaraş merkezli depremler ise çok geniş bir alanda yüzey kırıklarının oluşmasına neden olmuş ve Doğu Anadolu Fay Zonu'nun deprem üretme potansiyelinin doğrudan gözlenebilmesini sağlamıştır. MTA tarafından deprem sonrasında gerçekleştirilen yoğun arazi çalışmalarıyla yüzey kırığının geometrisi, uzunluğu, ötelenme miktarları ve fay boyunca gelişen deformasyonlar ayrıntılı olarak belgelenmiş; elde edilen veriler bilimsel yayın ve raporlarla kayıt altına alınmıştır. Bu çalışmalar aynı zamanda yeni diri fay araştırmalarında kullanılabilecek önemli bir veri setinin oluşmasını sağlamıştır.

Bilimsel bilgi birikiminin artması, 2011 yılında tamamlanan çalışmalardan sonra elde edilen yeni jeolojik ve paleosismolojik veriler, gelişen uzaktan algılama ve coğrafi bilgi teknolojileri ile özellikle 2020 ve 2023 depremleri sonrasında elde edilen yeni bulgular, Türkiye Diri Fay Haritasının yeniden güncellenmesini gerekli kılmıştır. Bu doğrultuda 2022 yılında Türkiye Diri Fay Haritasının Güncellenmesi ve Geliştirilmesi Projesi başlatılmıştır. Proje kapsamında Türkiye'nin diri fayları yeniden değerlendirilmiş, 1:25.000 ölçekli ayrıntılı arazi çalışmaları gerçekleştirilmiş ve mevcut fayların yanı sıra daha önce haritalanmamış veya yeterince ayrıntılı olarak tanımlanmamış faylar araştırılmıştır. Uydu görüntüleri, sayısal yükseklik modelleri, ortofotolar, İHA görüntüleri ve önceki dönemlerde üretilen jeolojik, jeomorfolojik ve paleosismolojik veriler birlikte değerlendirilmiştir. 2022–2025 yılları arasında gerçekleştirilen bu çalışmalar sonucunda Türkiye'nin diri fay bilgi altyapısı önemli ölçüde geliştirilmiş ve güncel bilimsel veriler ışığında yeniden değerlendirilmiştir.

Bu çalışmaların sonucunda hazırlanan Türkiye Diri Fay Haritası-2026, MTA Genel Müdürlüğünün yaklaşık doksan yıllık deprem jeolojisi ve diri fay araştırmalarının günümüzde ulaştığı önemli bir aşamayı temsil etmektedir. Türkiye Diri Fay Haritası-2026 kapsamında toplam 700 fay veya fay segmenti haritalanmıştır. Haritada deprem yüzey kırığı, Holosen ve Kuvaterner dönemlerinde aktivite göstermiş faylar ile Olası Kuvaterner faylar farklı sınıflar içerisinde değerlendirilmiştir. Önceki haritalarda yer alan fayların önemli bir bölümü yeni veriler ışığında yeniden değerlendirilirken, daha önce isimlendirilmemiş ve yeni belirlenen faylar da sisteme dahil edilmiştir.

Türkiye Diri Fay Haritası-2026 ile birlikte yalnızca basılı bir haritanın güncellenmesi değil, aynı zamanda güncel diri fay bilgilerinin sayısal ortamda yönetilmesi, farklı kullanıcıların erişimine sunulması ve zaman içerisinde yeni bilimsel verilerle geliştirilebilmesi amacıyla ulusal ölçekte Türkiye Diri Fay Haritası Sayısal Veri Tabanı oluşturulmuştur. Böylece MTA'nın 1935 yılında deprem sonrasında gerçekleştirilen saha gözlemleriyle başlayan deprem araştırmaları; diri fay haritalaması, aktif tektonik, sismotektonik, paleosismoloji ve deprem tehlikesi araştırmalarıyla gelişerek günümüzde kapsamlı ve sayısal bir diri fay bilgi altyapısına dönüşmüştür.

Günümüzde MTA Genel Müdürlüğü Jeoloji Etütleri Dairesi Başkanlığı bünyesinde yürütülen aktif tektonik ve uygulamalı jeoloji araştırmaları; diri fayların haritalanması, fayların yapısal ve geometrik özelliklerinin belirlenmesi, geçmiş deprem davranışlarının paleosismolojik yöntemlerle ortaya konulması, fayların deprem üretme potansiyellerinin değerlendirilmesi, deprem tehlikesi analizlerine temel oluşturacak jeolojik verilerin üretilmesi, neotektonik araştırmaların gerçekleştirilmesi ve Türkiye'nin sıvılaşmaya yatkınlık haritalarının hazırlanması gibi çalışmalarla devam etmektedir. Bu çalışmalar sonucunda üretilen jeolojik ve paleosismolojik veriler, Türkiye'nin deprem tehlikesinin daha doğru değerlendirilmesine, afet risklerinin azaltılmasına ve güvenli yerleşim ve planlama kararlarının geliştirilmesine yönelik temel bilimsel altyapıyı oluşturmaktadır. Türkiye Diri Fay Haritası-2026 ve buna bağlı olarak geliştirilen sayısal veri tabanı ise bu uzun soluklu kurumsal araştırma sürecinin günümüzde ulaştığı en kapsamlı ürünlerden biri olarak, Türkiye'nin deprem kaynaklarının güncel ve bütüncül biçimde ortaya konulmasına önemli katkı sağlamaktadır.