Maden Envanteri

Diyarbakır İli Maden Envanteri

Madencilik Faaliyetlerinin Yapıldığı Yerlerin Özellikleri

Genellikle dicle nehri havzası içersinde ve ilçe sınırları dahilinde bulunan kum, çakıl ocaklarının faaliyet gösterdiği alan ile ilgili jeolojik özellikler bölgede yüzeylenenen litostigrafik birimlerin büyük çoğunluğu arap levhasına ait otoktom birimlerinden oluşur. Bunun yanı sıra Güneydoğu Anadolu Bindirme Kuşağı içersinde yer alan ve bölgeye allokton olarak yerleşen birimler çalışma alanının KB köşesinde dar sayılabilecek bir alanda yüzeylenirler.
İnceleme alanının kuzey bölümünde en yaşlı birimler Jura-Kretase yaşlı Koçali Karmaşığı, Karadut Karmaşığı ve Hezan Grubu'na ait birimlerdir.
Güney kesimlerde ise Mardin Grubu'na ait Üst Kretase yaşlı Karababa Formasyonu'nun üst kesimleri ile üzerine uyumlu olarak gelen Karaboğaz Formasyonu'dur. İnceleme alanında gözlenen Mesozoik yaşlı birimlerin birbirleriyle olan ilişkileri gözlenmemiştir. Hem kuzey hem de güney alanlarda Mesozoik yaşlı birimler üzerine Eosen yaşlı Midyat Grubu'na ait birimler uyumsuz olarak gelir. Midyat Grubu bölgede transgresif bir seri ile çökelme başlamış regresif bir seri ile çökelimini tamamlamıştır. Bunun üzerine Miyosen döneminde yine transgresif olarak Silvan Grubu'na ait birimler uyumsuz olarak gelmiştir. Üst Miyosen döneminden sonra denizel ortamın bölgeden tamamen çekilmesi sonucunda karasal nitelikli Şelmo, Yeniköy ve Gölpınar Formasyonları çökelmiştir.
Anadolu Levhası ile Arap Levhası arasında Orta Miyosen'den gelişen kıta-kıta çarpışmasını izleyen dönemde bölge sıkışma tektoniği rejiminin etkisi altında kalmıştır. Bölgede kuvvet dengelenmesine bağlı olarak K-G doğrultulu açılma çatlakları gelişmiş ve bu çatlaklardan manto yükselimi sonucunda Karacadağ ve Ovabağ Volkanitleri yüzeylenerek tüm yaşlı birimleri örtmüştür. Bölgede yapılan çalışmalar sonucunda volkanizmanın KB'den GD'ye doğru gençleştiği gözlenmiştir.

Madencilik

(-Sanayi Madenleri-)

a) Krom

İlimizde bulunan sanayi madenlerinden krom Ergani ilçesinde bulunmaktadır. Bulunduğu saha şistli kil taşları ve serpantinlerden ibarettir. Cevher yatağı serpantinler içinde yer alır. Kromit esas mineraldir. Cevher kütlesi adese (mercek) ve serpinti halindedir. Boyutları 5-10 metre kadar cevherleşmeyi tektonizma kontrol eder. Ayrıca krom madeni Çüngüş ilçesi Koçak Köyü'nde de bulunmaktadır. Tenörü % 45-48 Cr2O3, rezervi ise 100 ton civarındadır.

b) Mermer

İlimizin Ergani ilçesinde bulunan ve bölgede en yaşlı birim Jura-Kretase yaşlı kireçtaşlarıdır. Diyabaz, serpantin, gabro, dolerit, peridotit grubu ultra bazik kayaçlar Jura-Kretase yaşlı kireçtaşları üzerinde görülür.
Bu yeşil kayaçlar üzerinde Üst Kretase ve Alt Eosen yaşlı volkanik ara katkılı bol fosilli fliş serisi gelir. Fliş bir taban çakıltaşı ile başlar. Kumtaşı, çamurtaşı, kiltaşı, killi kumlu kireçtaşı radiolarit ve plaket kireçtaşlarının ardalanması ile devam eder.
Spilit ara katkılı olan bu çökeller yer yer diyorit ve gabro daykları kesilmiştir. Bu birime eski çalışmacılar Karadut Formasyonu ismini vermişlerdir. Bu seri üzerinde kil numulitesi fosilli Alt Eosen yaşlı kireçtaşları üzerine uyumlu olarak Orta Eosen yaşlı plaket kireçtaşları gelir.
Alt Miyosen, Orta Eosen üzerine uyumsuz olarak oturan kil fosilli kireçtaşları ile başlar. Pliyosen, Miyosen Çökelleri üzerine uyumsuz olarak iri elemanlı gevşek çimentolu çakıltaşı ve kumtaşı seviyeleri gelir.
Kuvaterner eski ve yeni alivüyonlarla temsil edilirler. Bölgede Karacadağ Volkanizması'nın ürünü olan bazalt ve bazaltik materyaller çok geniş alanlara yayılır. Volkanizma Üst Pliyosen'de başlamış olup Kuvaterner'de devam etmiştir.
Ayrıca ilimizin Çermik ilçesinde de bulunan mermer madeni ile ilgili bölgede hakim kaya toluluğu Orta Eosen yaşlı Midyat Kireçtaşları'dır. Bol nummulites fosilli kalkerler plaketli ve tebeşirli kısımlar içermekte olup masif olan kısımları fazla kalınlık arz etmezler. Tektonik kuşağa yakınlıkları sebebi ile bol eklem ve çatlak yüzeylere sahiptirler. Üzerlerine Üst Miyosen yaşlı Şelmo Formasyonu gelmekte olup kil, çakıl ve kumtaşı ardalanmasından oluşmaktadır.
Hazro ilçesinde ise Orta Eosenin plaketli kalkerleri üzerine gelmiş Alt Miyosen yaşlı Fırat Kalkerleri'nden oluşmaktadır. Yatay tabakalanma gösteren Fırat Kireçtaşları yer yer yağmur aşınmasına maruz kalmış şekiller arz etmekte olup üstüne Üst Miyosen  yaşlı Şelmo Formasyonu gelmektedir. Hani ilçesinde en üstte Üst Miyosen yaşlı bol çapraz tabakalı kumtaşı ve çakıltaşlarından oluşan şelmo formasyonu bulunmaktadır. Altında Alt Miyosen yaşlı Fırat Kireçtaşları gelmekte olup kalınlıkları 20-30 metre civarındadır. En altta ise bol nummulites fosilli tebeşirli ve plaketli Orta Eosen yaşlı Midyat Kalkerleri bulunmaktadır. Mermer olarak sert Alt Miyosen yaşlı Fırat Kireçtaşları'nda üretim yapılmaktadır.

-Metalik Madenler-

a) Demir

İlimizin Kulp ilçesinde bulunan demir madeni ile ilgili, sahada kuzeyden güneye doğru Torid Kuşağı otoktan kıvrım kuşağı olmak üzere 2 tektonik birlik ile bunlar arasında kabaca KB-GD gidişli şaryajlarla sınırlanan renkli karışık kuşağı vardır. Bu tetonik birlikler aynı zamanda ayrı kaya toplulukları içeririler.
Torid Kuşağı kaynakları başlıca birimleri gnays, mikaşist, kuvarsit ve bunları kesen asit manyetitleridir.

  • Gnayslar; sahada siyah, kahverengimsi, gri renklerde görülmekte olup alterasyon yüzeyleri sarımsı kahverengi renklerdedir.
  • Mikaşistler; sahanın büyük kısmında yüzeylenmektedir, çok alterasyona maruz kalmaları ve boyanmaları nedeni ile ilkel renklerini kaybederler. Çoğunlukla sarı kahverenginin muhtelif tonlarında görülürler.
  • Kuvarsitler; çok kırık ve çatlaklı yer yer faylanmalara maruz kalan kuvarsitler sür beyazından gri beyaza kadar değişen renklerde görünüm arz ederler.

Renkli karışık kuşağı kayaları ise serpantinit, dünit gibi litolojik birimleri yüzeylenmektedir. Otoktan kıvrım kuşağı kayaları ise kumtaşı, kiltaşı birimleridir.

b) Bakır

İlimiz Çermik ilçesi Mahmudan Köyü sınırları içersinde bulunan bakır madeni ile ilgili çalışma sahasında en eski formasyonlar metamorfik karakterli Paleozoik oluşumlardır. Bunların üzerinde diskordan olarak Üst Kretase yaşlı ofiyolitik kayaçlar bulunur. Paleozoik seriler yer yer ofiyolitik kayaçlar üzerine itilmiştir.
Paleozoik yaşlı oluşumlar Permiyen veya Permiyen öncesi yaşlı metamorfik serilerdir. Bunlar kuvarsit, kalkşist, kuvars serisit şist, biyotik, muskovit şist (gnays) ve bunların üzerine gelen mermer veya yarı mermerlerden oluşmaktadır. Bu nedenle Paleozoik seriyi altta kuvarsit ve kristalin şistler, onun üzerine de mermerler olarak ikiye ayırabiliriz.
Mesozoik-Senozik yaşlı oluşumlar : Çökeller az yer kaplar.
Üst Kretase-Alt Eosen : Midye Köyü güneyinde filiş fasiyesinde çökelen sedimanlar, çamurtaşı, kiltaşı, marn, killi kireçtaşıdır.

c) Kurşun-Çinko

İlimiz Dicle ilçesi sınırları dahilinde bulunan etütü sahasında antik linal çekirdeklerinde serpantinler görülür. Serpantinlerin Üst Kratese yaşında olduğu kabul edilir. Serpantinler üzerine uyumsuz olarak gelen Paleosen yaşlı Antak Formasyonu tuğla kırmızısı mor rengiyle temsil olunur. Antak Formasyonu üzerinde uyumsuz olarak oturan Midyat Formasyonu geniş bir alanı kaplar. Hemen hemen inceleme alanında Midyat Formasyonu daima Antak Formasyonu'nun üzerinde izlenir.
Sahada Antak ve Midyat Formasyonlarını genellikle kendilerinden genç olan Lice Formasyonu üzerine kuzeyden itilmiş olarak görülmektedir. Bunun sonucu olarakta Lice Formasyonu adı geçen formasyonlarla örtülmüştür. Bölgede oldukça karışık bir yapı vardır. Kuzeyde Karabegan nahiyesinde geçen belirgin bir bindirme izlenir. Burada Kretase, Miyosen yaşlı genç filiş çökelleri üzerine bindirmiştir. Sahanın güneyinde oldukça güzel görünen ekaylanmalar vardır. Bu ekaylarda Antak ve Midyat Formasyonları genç Miyosen filiş çökelleri üzerine bindirmiştir. Bazı yerlerde Midyat Formasyonu kendi arasında da ekaylanmalar gösterir.

-Enerji Madenleri-

a) Taşkömürü

Yatak ilimizin Hazro antiklinalinde yüzeylenmiştir. Antiklinal geniş bir ters yer sahası ortasında yer alan ve devoniyene kadar mostra veren yaşlı formasyonların oval şekilde kubbelenmesi ile oluşmuştur.
Çevrede Devoniyen yaşlı Dadaş Formasyonu şeyl-metakumtaşı ve silttaşı ardalanması şeklindedir. Permiyen yaşlı Hazro Formasyonu çapraz tabakalı ince taneli petrol içerikli kumtaşları, kiltaşı, silttaşı, kireçtaşı şeklinde izlenir. Üst kısımlarında kömür oluşumları yer alır. Permiyen yaşlı Gomanibrik Formasyonu kumtaşı, silttaşı, kiltaşı, marn ve ara seviyeler halinde kireçtaşları olarak devam eder.
Triyaz yaşlı Uludere Formasyonu, kumtaşı, siltli kiltaşı, silttaşları ile başlar. Sert kireçtaşları ile ardalanmalı izlenir. Jura Kretase, yaşlı Mardin Formasyonu, kireçtaşları ve üzerine Alt Eosen yaşlı Gercüş Formasyonu ve en üstte kanatlarda Midyat Orta Eosen Formasyonu yer alır. Kömüre Permiyen yaşlı serilerde rastlanır.

Her Hakkı Saklıdır © MTA 2012
Tasarım: BDT Dairesi