Bölge Stratigrafisi

Güneydoğu Anadolu Bölgesi Stratigrafisi 

Bölgenin stratigrafisi Otokton ve Allokton birimler olmak üzere iki ana bölümde incelenmiştir. Bunları yaşlı birimlerden genç birimlere doğru şöyle tanımlamak mümkündür.

1.A. Otokton Birimler

Otokton birimler Palezoyik, Mesozoyik ve Senozoyik kayaçlar olmak üzere üç kısımda incelenmiştir.

1.A.1. Paleozoyik Yaşlı Kayaçlar

Güneydoğu Anadolu'da en eski Paleozoyik kayaçları Mardin'in Derik ilçesi civarında yüzeylenir. Bunlar yaşlıdan gence doğru Telbesmi Formasyonu, Sadan Formasyonu, Dolomit Formasyonu, Sosink Formasyonu, Bedinan Formasyonu, Dadaş Formasyonu, Hazro Gomaniibrik Formasyonu'dur.

1.A.1.1. Telbesmi Formasyonu

Derik kazası merkezi ile Tepebağ Köyü'nün üzerinde bulunduğu birimdir. Çoğunlukla tabakalı denizaltı lavlarından ve bunlar sırasında yer alan kırmızı alacalı kumtaşı şeyllerden oluşan formasyonun yeryüzünde görülen kalınlığı 2000 m.dir. Yaş verebilecek fosile rastlanmamıştır. Fakat Eokambriyen olarak değerlendirilmiştir.

1.A.1.2. Sadan Formasyonu

Telbesmi formasyonu üzerine, konglomeratik tabakalarla açısız diskordansla gelir. Çoğunlukla kırmızı renkli, çapraz tabakalı kumtaşlarından oluşmaktadır. Formasyonun toplam kalınlığı 680 m'dir. Bunun 250-300m.'lik bölümü iri ve orta taneli çapraz tabakalı porozitesi yüksek kırmızı kumtaşlarından oluşmaktadır.

1.A.1.3. Dolomit Formasyonu

Sadan Formasyonu uyumlu olarak izleyen bu birim dolomitik kireçtaşları ve dolomitlerden meydana gelmiştir. Formasyonun toplam kalınlığı 260 m olup Sadan Formasyonu ve Dolomit Formasyonunda fosil içermeyip bu iki formasyonunda Alt Kambriyen yaşında olduğu kabul edilmiştir. Çünkü bunların üzerinde Koruk Formasyonu uyumlu olarak gelmekte ve Orta-Üst Kambriyen fosillerini içermektedir.

1.A.1.4. Koruk Formasyonu

Eski Koruk Köyü ile Değirmenli arasında tipik yüzeyleme gösterir. Formasyon kırmızı, pembe renkli ince tabakalı ve yumruk kireçtaşlarıyla başlar. Bunları gri, boz renkli şeyller ve kireçtaşları izler. Alt seviyelerinde bulunan şeyller içerisinde Orta Kambriyen yaşını veren Trilobit bulunmuştur.

1.A.1.5. Sosink Formasyonu

Koruk Formasyonu üzerinde uyumlu olarak yer almaktadır. Kuvarsit kumtaşlarıyla temsil edilir. Kalınlığı 250-300 m. civarındadır. Sosink Formasyonunun yaşı Üst Kambriyeni karşılar.

1.A.1.6. Bedinan Formasyonu

Tipik litolojisi siyah Graptolitli şeyllerdir. Sosink Formasyonu üzerine uyumlu olarak gelmektedir. Ordovisyen- Siluriyen yaşındadır. 

1.A.1.7. Dadaş Formasyonu

Hazro antiklinalinin çekirdeğinde Dadaş Köyü çevresinde yüzeylenen siyah şeyller ve ince kireçtaşı tabakaları Siluriyen yaşlıdır. Şeyllerin üzerindeki killi-marnlı ve çörtlü kireçtaşlarında bulunan fosillerden de Devoniyen yaşı alınmıştır. Formasyonun toplam kalınlığı 350 m. kadardır.

1.A.1.8. Hazro Formasyonu

Dadaş Formasyonu üzerine diskordanslı olarak gelmekte, Permiyen yaşında olup laküstrin fasiyeste kumlu-killi ve kömürlü tabakalarla denizel fasiyeste kireçtaşı ve marnlarda bunların ardışıklı olarak sıralanmasından meydana gelmiştir. Kalınlığı 400 m.dir. Triyas yaşlı şeyl ve kumtaşları tarafından uyumlu olarak örtülürler.

1.A.2. Mesozoyik Yaşlı Kayaçlar

Güneydoğu Anadolu'da Mesozoyik Triyas'la başlayıp Kretase sonuna kadar uzanan sığ deniz ortamında çökelmiş sürekli bir sediman istifi ile temsil  edilir. Triyas oluşukları Hazro bölgesinde Goyan ve Çığlı Grubu olarak alttan üste doğru şöyle sıralanır.

1.A.2.1. Yoncalı Formasyonu

Kalınlığı 70 m. olup alacalı şeyl-kireçtaşı ve kumtaşlarından oluşur. Alt seviyedeki kireçtaşı oolitik karakter gösterir.

1.A.2.2. Uludere Formasyonu

Yoncalı Formasyonu üzerine uyumlu olarak gelmekte olup, alacalı şeyl, kireçtaşı, kumtaşı litolojisindedir. Kalınlığı 70 m. kadardır.

1.A.2.3. Uzungeçit Formasyonu

Marn ve kireçtaşları ardalanmasından meydana gelmiştir. İçerisinde Vesfeniyen yaşı veren fosillere rastlanmıştır. Bunların üzerine diskordanslı olarak Jura-Alt Kretase yaşlı Mardin Grubu çökelleri gelmektedir. Bu grubu formasyonları alttan üste doğru şöyle sıralanır.

1.A.2.4. Areban Formasyonu

Hazro ve Derik bölgelerinde görülmekte olup Hazro bölgesinde 40 m. kalınlıkta ve kumlu kireçtaşlarından oluşur. Uzungeçit Formasyonu üzerine uyumsuzlukla gelir.

1.A.2.5. Sabunsuyu Formasyonu

En iyi olarak Kilis-Hassa arasında Sabunsuyu deresi mevkiinde görülür. Hazro bölgesinde 138 m. kalınlık arzetmekte olup kumlu-dolomitik kireçtaşı ve dolomitlerden oluşur. Üst seviyelerinde gri renkli muntazam tabakalı, bol kavkılı fosilli kireçtaşları yer alır.  Abtiyen-Albiyen yaşındadır.

1.A.2.6. Korudağ Formasyonu

Fırat'ın yukarı kesimlerinde Korudağ mevkiinde Zeynalan-Derdere Köyleri arasındaki ekaylarda geniş mostralar verir. Açık gri, gri renkli, incekristalli, sert-gevrek, keskin kenarlı ve dağılgandır. Yaklaşık kalınlığı 400 m.dir. Yaşı Aptiyen-Albiyen'dir.

1.A.2.7. Derdere Formasyonu

Formasyon ismini Korudağ kuzeyinde Derdere Köyü'nden almaktadır. Dolomitik ve kireçtaşı üyelerinden oluşmaktadır. Korudağ-Derdere arasındaki kalınlığı 60 m.dir. Yaşı Senomaniyen'dir.

1.A.2.8. Karababa Formasyonu

Fırat Nehri kenarında Karababa yakınındaki afl ormanlarından adlandırılmıştır. Üç öğeden oluşur. Kireçtaşlarıyla temsil edilir. Senomaniyen-Alt Turoniyen yaşındadır.

1.A.2.9. Karaboğaz Formasyonu

Karababa Formasyonu üzerine uyumlu olarak gelmekte olup, krem kirli beyaz renkleriyle tanınır. Killi marnlı kireçtaşı karakterlerindendir. Alt Kampaniyen yaşındadır.

1.A.2.10. Sayındere Formasyonu

Mardin Grubunun üzerine diskordansla gelmektedir. İnce orta tabakalı killi kireçtaşı litolojisindedir. Kalınlığı 100 m. civarındadır. Kampaniyen yaşı alınmıştır.

1.A.2.11. Kastel Formasyonu

Sayındere Formasyonu üzerinde uyumlu olarak bulunmaktadır. Yeşil renkli kum taşlarıyla temsil edilir. Üst Kampaniyen-Maestrihtiyen yaşındadır. Üzerine Karadut ve Koçali Karmaşığı tektonik dokanakla örter.

1.A.2.12. Germav Grubu

Germav Grubu alttan üstte doğru şu formasyonlardan oluşur. Raman Kalkerleri, Resifal Neritik Kireçtaşlarından oluşur. 60 m. kalınlık gösterir. Kırdağşeylleri, siltaşı ve şeyllerden oluşur. 30-60 m. kalınlık gösterir. Garzan Kalkeri, resifal niteliktedir. 80-180 m. kalınlık arzeder.

1.A.3. Senozoik Yaşlı Kayaçlar (1.A.3.1. Alt Germav)

Marn-şeyl litolojisindedir. Gri, pembe, kahverenklerinde görülür, yumuşak ve dağılgandır. Üst Maestrihtiyen Paleosen yaşındadır.

1.A.3.2. Üst Germav

Kumtaşı, marn, kireçtaşı ve konglomera ardalanması şeklindedir. Paleosen yaşlıdır.

1.A.3.3. Midyat Grubu

Bu adı Mardin ilinin Midyat İlçesinde alan grup Güneydoğu Anadolu'da oldukça geniş alanlarda yüzeylenir. Grubun yaşı Alt Eosen ile Alt Miyosen'i kapsar. Grubu oluşturan formasyonlar alttan üstte doğru Gercüş, Hoya, Gaziantep Formasyonlarıdır.

1.A.3.3.1. Gercüş Formasyonu

Alt Eosen yaşındadır. Kırmızı polijenik  konglomera, kumtaşı ardalanmasıyla temsil edilir. Kalınlığı değişken olan birim Üst Kretase yaşlı birimler üzerine uyumsuzlukla gelir. Üzerine gelen Hoya Formasyonuna tedrici geçiş gösterir.

1.A.3.3.2. Hoya Formasyonu

Alt-Orta Eosen yaşlı olup tabanda killi-kumlu kireçtaşlarıyla başlayan birim üstte doğru dolomitize kireçtaşlarına geçmektedir. Alt ve üst ilişkisi uyumludur.

1.A.3.3.3. Gaziantep Formasyonu

Killi-siltli ve çörtlü tebeşirimsi kireçtaşlarıyla karakterize edilen birim Hoya formasyonunu uyumlu olarak örterler. Eosen yaşındadır. Kalınlığı değişkendir.

1.A.3.4. Silvan Grubu

Midyat grubu üzerine yer yer diskordansla gelmektedir. Fırat ve Dicle Formasyonları'ndan oluşmaktadır.

1.A.3.4.1. Fırat Formasyonu

Resifal kireçtaşı özelliğinde olup alttaki Midyat Grubuyla bölgesel diskordanslı olduğu tespit edilmiştir. Yaşı Oligosen (?) Alt Miyosen'dir.

1.A.3.4.2. Lice Formasyonu

Kiltaşı-kumtaşı ardalanmasından oluşan birimin tipik mevkii Lice ilçesi civarındadır. Tabandaki Fırat Formasyonu ile uyumludur. Alt Miyosen yaşındadır.

1-B. Allokton Birimler

Yoncalı Formasyonu üzerine uyumlu olarak gelmekte olup, alacalı şeyl, kireçtaşı, kumtaşı litolojisindedir. Kalınlığı 70 m. kadardır.

1.A.2.2. Uludere Formasyonu

Yoncalı Formasyonu üzerine uyumlu olarak gelmekte olup, alacalı şeyl, kireçtaşı, kumtaşı litolojisindedir. Kalınlığı 70 m. kadardır.

1-B. Allokton Birimler

Güneydoğu Anadolu Kuzeyi Toros Orojenik kuşağı ile sınırlıdır. Toros ve Kenar Kıvrımları Kuşaklarının strarigrafisine kısaca baktığımızda dikkati çeken metamorfik kütleler, ofiyolitik gruplar, yay mağmatikleri, tortul ve ofiyolitik karmaşıklardır. Bunları örten çeşitli tortul birimler ile Orta Eosen açılmasını simgeleyen mağmatikler yer almaktadır. Bu birimleri kısaca tanımlayacak olursak :

1.B.1. Pötürge Metamorfitleri

Doğu Toros Orojenik Kuşağın en yaşlı kayaçlarını oluşturan Bitlis-Pötürge Metamorfikleri, kuşak boyunca geniş alanlarda yüzeylenir. Pötürge Metamorfikleri Çüngüş civarından tektonik bir dokanakla Eosen-Miyosen yaşlı Çüngüş Formasyonu üzerine yine aynı yörede orta Eosen yaşlı Maden Karmaşığı üzerine bindirir. Pötürge Metamorfikleri çekirdekten itibaren esas olarak gnayslar, gözlü gnays, amfibolit, fillit, mikaşist, kalkşist, granatlı mikaşist bunların içinde kuvarsit mercekleri, kristalize kireçtaşları ve mermerlerden oluşmaktadır.

1.B.2. Guleman Grubu 

Tipik istifi Elazığ'ın Guleman ilçesi civarındadır. Birimin temel kayacını serpantinitler oluşturur. Guleman yöresinde ofiyolit istifinin tüm birimlerinin içerirken üstteki Levha Dayk Kompleksi ve bazaltik yastık lavlar mevcut değildir. Tetis okyanusunun kabuğunu temsil eden Guleman Ofiyolitleri içerdiği yüksek kaliteli kromitlerle dikkat çeker.
Güneydoğu Anadolu'nun kuzeyini sınırlayan Toros orojenik kuşağının güney cephesinde yüzeylenen diğer bir ofiyolit karmaşığı Koçali Karmaşığı olarak adlandırılmıştır. Bu karmaşık Guleman Grubu'ndan kaynaklanan ofiyolitik blokların Üst Kretase'de güneyde oluşan Kastel Havzası'na kuzeyden gravite yoluyla taşınmasıyla oluşmuştur.

1.B.3. Karadut Karmaşığı

Karmaşığın yayılım alanı, bindirme cephesinin güneyinde, doğu-batı istikametinde paralellik gösterir. En güzel yüzeylemelerini Adıyaman'dan başlayarak Çermik civarında verir. Birim Koçali-Hezan Grupları'yla iç içe bulunur. Karadut Karmaşığının esas olarak litolojisi konglomera, kumtaşı, kiltaşı-silttaşı, silisifiye kireçtaşı, kireçtaşı oluşmaktadır. Birimin üzerinde çakışma yapan tüm araştırmacılar biriminin yaşı elde ettikleri fosillere dayanarak Üst Kretase (Senomaniyen-Alt Turoniyen) vermişlerdir.

1.B.4. Koçali Karmaşığı

Adıyaman civarında, Sungurlu tarafından yapılan çalışmalarda (1974) adlandırılmıştır. Birimin litolojisi ofiyolitik istife benzerlik gösterir. Birim serpantinit, gabro, piroksenit diyabaz daykları, bazaltik yastık lavlar ve pelajik çökellerden oluşmaktadır. Birimin sınırları Karadut Karmaşığı-Hezan Ünitesi ile karışıklık gösterirken Midyat Grubu tarafından uyumsuz olarak örtülmektedir.
Koçali Karmaşığı üzerinde çalışma yapan pek çok araştırmacı birimi Guleman Gurubu'ndan kopan bloklar olarak değerlendirilip, Üst Jura-Alt Kretase kabul etmişlerdir. Kastel Çukuru'nun yerleşim yaşını da Üst Kretase olarak vermişlerdir.

1.B.5. Hezan Grubu

Hazro civarında geniş yayılım sunan birim ismini de bu civardan alır. Değişik araştırmacılar birimi Koçali Karmaşıkları ile birlikte allakton olarak yorumlamışlardır. Hazro civarında Hacı-Kuran ve Lice Formasyonlarına ayrılmıştır. Birimin litolojisi genelde kireçtaşlarından oluşmakta Alt Triyas'tan-Alt Kratase'ye kadar geniş bir yaş aralığına sahiptir.

1.B.6 Yüksekova Karmaşığı

Tarhan (1985) tarafından Elbistan Ensimatik Ada Yayı İstifi olarak tanımlanan Yüksekova Karmaşığı bu yörede bazaltik, bazaltik andezit konglomera ve derin deniz çökellerinden oluşmaktadır. Birim, bazı araştırmacılar tarafından Elazığ yöresinde Baskil Mağmatikleri olarak adlandırılmıştır. Burada derinlik kayaçlardan diyorit, monzonit, granadiyorit, granit, gabro tonalit ve bunların türevlerinden oluşturulmuştur.
Yüksekova Karmaşığı son yıllarda yapılan çalışmalarda kısmen kıtasal kabuk, kısmen de okyanusal kabuk üzerinde gelişmiş adayı ürenleridir. Birimin yaşı Evren (1983) kip yönetimine göre Koniasiyen-Santoniyen olarak verilmiştir.

1.B.7. Çüngüş Formasyonu

Çüngüş Formasyonu ilk defa Sungurlu tarafından (1978) Çüngüş civarında tanımlanmıştır. Birimin yaşı Eosen-Alt Miyosen'dir. Tortul litolojisinden oluşan birim, kiltaşı, kumtaşı ile bunların içerisinde bloklar şeklinde Guleman Grubuna ve Maden Karmaşığına ait bloklardan meydana gelmiştir. Birim içerisindeki kumtaşları yeşilimsi renkte, sert ince tabakalardan oluşur. Şeyllerden daha yumuşaktır.
Çüngüş Formasyonu Alt Miyosen yaşlı Lice Formasyonunu tektonik olarak örterken yine tektonik dokanakla Pötürge Metamorfikleri tarafından örtülür.

1.B.8. Maden Karmaşığı

Birim en iyi mostrasını Ergani-Maden arasında verir. Birim bu alanda tortullardan (konglomera, kumtaşı, radyolarit, kireçtaşı, çamurtaşı v.s.) ve magmatiklerden (bazalt, bazaltik yastıklarla, piroklastik depolardan) oluşur. Karmaşık genelde taban ve tavanla tektonik ilişkilidir. Birim Çermik, Çüngüş yöresinde Eosen-Alt Miyosen yaşlı Çüngüş Formasyonu üzerine tektonik dokanakla otururken, Üst Jura-Alt Kratese yaşlı Guleman Grubu ve Paleozoyik-Alt Mesozoyik yaşlı Pötürge Metamorfikleri tarafından tektonik dokanakla örtülür.

Her Hakkı Saklıdır © MTA 2012
Tasarım: BDT Dairesi